مقدمه در آغاز هيچ نبود جز كلمه و كلمه خدا بود. مجموعه اي كه در پيش روي شماست پژوهشي است مختصر پيرامون عرفان و قرآن و رابطه آن دو و بيان اصول عرفان و مباني عرفا در تفسير در اين نوشته ضمن تعريف عرفان و بيان اصول عملي و نظري آن موضوعاتي همچون عرفان و انسان عرفان و عقل عرضه گرديده البته موضوعاتي ديگري چون عرفان و جهان، عرفان و تمثيل عرفان و تأويل و….وجود دارد كه در اينجا فقط دو مورد اول بيان شده است . اميدوارم اين مطالب هر چند اندك در مورد موضوع عظيم عرفان مورد توجه واقع شود.       تعريف عرفان: مفهوم عرفان ناظر به نوعي شناخت است كه ريشه در اعماق جان بشر دارد و بر خلاف اهل استدلال و برهان در دريافت حقيقت ، بر اشراق و دريافت هاي باطني و دروني و ذوقي اعتماد دارد و نزد مسلمين يا ساير ملل و اقوام بر حسب تفاوت هاي زماني و مكاني به نام هاي گوناگون شناخته و موجود مي باشد و امروزه تحت عنوان كلي مي ستي سيستم1 نامبردار است اين شيوه ، ريشه در آثار ابتدايي و سادة نخستين پرستش نزد مذاهب –بدوي قديم –و نيز ايرانيان، هندوان، مسيحيان، يونانيان، يهوديان و... دارد. با وجود وجوه افتراق در ميان مذاهب عرفاني، شباهت آن چنان زياد است كه آنرا در ميان اقوام مشترك مي دانند اصولاَ مباني نظري آن عبارت است از: باور به امكان درك حقايق از رهگذر علم حضوري و شهودي هم آنكه مولانا مي گويد: جان شو و از ره جان، جان را بشناس يار بينش شو نه فرزند قياس و از جهت عملي مبناي عرفان، ترك رسوم ظاهري و پرداختن به باطن و درون مي باشد. اين شيوه، امروزه نزد برخي حكيمان غرب مانند بركسون2 ويليام جيمز3و كربن4و ديگران نيز مورد توجه قرار گرفته است و آثاري در اين زمينه پرداخته شده است. عرفان، دريافت باطني معروف است و از اين بابت عرفان امري است، عام و فراگير، چون شباهت هايي در كار است برخي در پي آنند تا ريشه عرفان اسلامي را در ديگر مأخذ نشان دهند ترديد نيست، كه مذاهب عرفاني در يكديگر تأثير وتأثر داشته اند ولي صرف شباهت بيانگر تأثير متقابل نيست، بلكه ناظر به عام بودن اين امور است ، بسان دين، هنر و علم، اين مسائل خاستگاه و زادگاه و سرزمين نمي شناسند. اين حالت روحاني كه ارتباط بي واسطه با وجود مطلق است و از رهگذرذوق و وجدان دست مي دهد قابل بيان و وصف نيست، و به شخص استعداد ويژه نفوذ در اشياء و رويت حقايق را مي دهد. و به قول حا فظ : قلم را آن زبان نبود كه سر عشق گويد باز وراي حد تقرير است شرح آرزو مندي يافتن منشاء غير اسلامي براي عرفان امروز ديگر موجه نمي باشد و اصولاَ ريشه هاي آن را بايد در درون انسان جست نه در عالم بيرون، و گرچه عرفان يك جريان فكري واحد نيست ليكن تشابه در برخي مبادي –كه از باب توارد در همةجريان هاي فكري وجود دارد و نشانگر منشاء نيست و در عين شباهت بارزي كه با ديگر جريانات عرفاني دارد امري است مستقل، واين به درختي تناور و نهالي تنومند مي ماند، كه ريشه هاي آن سالم است (قرآن وسنت) ولي شاخسار آن شاخه ها و برگهاي زايد، فراوان دارد. عرفان در هر محيطي، رنگ و هواي اديان آن ديار را دارد و اين امر چه در اديان بدوي و چه اديان عالي، تا به امروز مشاهده مي شود و در انديشة پرستندگان توتم و معتقدان به ارواح و مانا و فتيش تا به امروز عرفان وجود دارد. در آيين شمن در سيبريا، شمال امريكا، افريقا و استراليا مراسمي وجود دارد كه شباهت تام با آداب صوفيه دارد و حكايت از برخي مبادي عرفاني در نزد ا قوام ابتدايي مي كند و همين گونه در عرفان هندي، يوگا و تعاليم بودرا و انديشه هاي عرفاني نزد يونانيان و ... همرنگ دين در آن محيط هاست در حكمت فيلون اسكندراني و نيز حكمت هرمسي و گنوسي –كه نوعي معرفت رمزي و سري است – نيز آداب و اوراد و مراسم عرفاني به روشني ديده مي شود.در ديانت يهود نيز صيغه هاي عرفاني (عليرغم جنبه هاي قشري و صوري و تكيه بيش از حد به آداب و سنن ظاهري) در مجموعه هاي موسوم به كبالا كه عرفان مبتني بر اشكال است و در ديگر كتب آنها مانند: مزامير، اشعيا، حزقيال ، و ارمياه فراوان ديده مي شود. عرفان مسيحي كه تكامل عرفان يهودي است همه و همه در شخصيت عيسي كلمه1 تجسد مي يابد و فناي در عيسي حيات عارف زاهد مسيحي را رنگ عرفاني مي دهد و او در قلب وي حضور مي يابد. و وي را لبريز از الهام و اشراق مي نمايد و در نهايت به ذات حق متصل مي گرداند كه راه وصول به آن همان فنا و فقر و نفي به خود است.