مقدمه . وقـف و ابـتـدا از فنون مهم در قرائت قرآن است , قارى قرآن بايد بتواند جمله ها وعبارتها را از هم بازشناسد, تا بر جاى نيكو وقف كند و از جاى نيكو مجددا قرائت را آغاز كند, ندانستن مواضع وقف و ابـتـدا, سـبـب مـى شـود كه آيات قرآن به طورنادرست تقطيع شده , معانى نادرستى به گوش شـنونده القا شود, على (ع ) درروايتى , رعايت محلهاى وقف در قرآن را يكى از دو ركن اساسى در ترتيل قرآن دانسته اند.عـلـمـاى قرائت در گذشته به اين فن توجه كافى مبذول داشته , به طورى كه بسيارى از قاريان مشهور, از جمله بعضى از قراى سبعه , در اين زمينه داراى تاءليف بوده اند. نوشته هاى مربوط به وقف و ابتدا را مى توان به چهار دسته تقسيم كرد: 1 ـ كتب مستقل . مـراد از كـتـب مـستقل , كتبى است كه موضوع آنها وقف و ابتداست , دكتر يوسف عبدالرحمن در مـقـدمه اى كه بر كتاب المكتفى , اثر عثمان بن سعيد دانى نوشته ,78 كتاب را نام برده است كه با عـنوان وقف و ابتدا در قرآن به رشته تحريردرآمده است , مشهورترين اين كتب , به ترتيب تاريخى , عبارتند از: الف)المقاطع والمبادى,ازابوحاتم , سهل بن محمد بن عثمان سجستانى (متوفاى 248 ه ق ). ب) الايضاح فى الوقف والابتداء, از محمد بن قاسم بن بشار انبارى (متوفاى328 ه ق ). پ)القطع والائتناف,ازابوجعفراحمدبن محمدبن اسماعيل,معروف به ابن نحاس(متوفاى338ه ق ت) المكتفى فى الوقف والاهتداء, از ابوعمرو, عثمان بن سعيد دانى (متوفاى444 ه ق ). ث) الاهتداء فى الوقف والابتداء, از دانى . ج) المرشد, از حسن بن على بن سعيد عمانى (متوفاى بعد از 500 ه ق ). چ) وقوف القرآن , از محمد بن طيفور سجاوندى (متوفاى 560 هق ). ح) الايضاح فى الوقف والابتداء, از سجاوندى . خ) المقصد لتلخيص ما فى المرشد, از شيخ زكريا انصارى (متوفاى 926 ه ق ). د) منار الهدى فى الوقف والابتداء, از احمد بن عبدالكريم بن محمد اشمونى , ازاعيان قرن 11. 2ـ كتب علم قرائت . بـرخـى درضـمن كتب مربوط به علم قرائت,به اين بحث پرداخته اند,مانند:ابن جزرى دركتاب النشرفى القرائات العشر,قسطلانى درلطائف الاشارات وسخاوى درجمال القراء و كمال الاقراء. 3ـ كتب علوم قرآنى . بـعضى در ضمن مباحث علوم قرآنى , به اين بحث پرداخته اند, مانند: بدرالدين زركشى در البرهان فى علوم القرآن و جلال الدين سيوطى در الاتقان فى علوم القرآن . 4ـ كتب تجويد. تـقريبا در همه كتب مربوط به تجويد, به طور مختصر به مساله وقف و ابتدا واقسام آن اشاره شده است , متاءسفانه در كشور ما اين فن شريف قرآنى , موردتوجه لازم قرار نگرفته و تاءليفى مستقل در ايـن زمينه به انجام نرسيده است ,اكنون كه به بركت انقلاب شكوهمند اسلامى , قرائت قرآن كريم به طورروزافزون مورد توجه نوجوانان و جوانان ما قرار گرفته است , شايسته است كه متصديان امر قـرائت , قـاريـان قـرآن را به آموختن فنون مربوط به قرائت و از جمله وقف و ابتدا تشويق كنند, تا قـرائت ريـشـه دار و حرفه اى در كشور رونق گيردنگارنده بعد از چندين بار تدريس وقف و ابتدا, مـنـاسـب ديد كه نتايج تحقيق وتدريس خود را در اختيار دوستداران قرآن و قرائت آن قرار دهد, اميدوارم كه آموزش اين فن در دستور كار مؤسساتى كه به امر آموزش قرآن مى پردازند قرارگيرد, در اينجا توجه مدرسان و دانش پژوهان را به نكات زير جلب مى كنم : 1) اين كتاب جهت آموزش در يك ترم تحصيلى دانشگاهى تدوين شده است ,از آنجا كه معمولا ترم تـحصيلى با يكى دو هفته تعطيلى مواجه مى شود, اين كتاب در پانزده درس تدوين شده , تا امكان تدريس تمام آن باشد. 2) بـه جهت جلوگيرى از حجيم شدن كتاب , از ترجمه اكثر آيات اجتناب كرديم ,انتظار اين است كـه دانـش پـژوهان , خود به قرآن مترجم رجوع كنند, تا با درك معانى آيات , بر كيفيت يادگيرى خودبيفزايند. 3)ازآنـجـاكـه سوره هاى آغازين قرآن داراى آيات طولانى است وطبيعتامواضع وقف آنها بيشتر اسـت,لذامثالهارا بيشتر از حزب اول قرآن آورده ايم , ودر پايان ضميمه اى حاوى تجزيه و تركيب كـلـمات حزب اول , همراه با بيان حكم وقف و ابتداى آنها آورده ايم , پيشنهاد مى شود كه مدرسان گـرامـى بـعـد از تـدريـس اقـسام وقف , بخشى از وقت هر جلسه را به تمرين اين آيات بپردازند, تادانش پژوهان در زمينه شناخت عبارتهاى قرآنى , مهارت كافى به دست آورند. 4)سـوره هـاى پـايانى قرآن داراى آياتى كوتاه وبافواصل زياد است,جهت آشنايى دانش پژوهان با نحوه وقف و ابتدا در اين سورها, جهت تمرينات رابيشتر به اين سوره ها معطوف داشته ايم .5) عـلامـت سـتـاره (#) در بـين آيات , به عنوان نشانه (وقف ) گذاشته شده است , درپايان , ضمن آرزوى توفيق براى همه كسانى كه در جهت تعميق آموزش قرآن تلاش مى كنند, از همه دانشوران و دانش پژوهان علوم قرآنى و به ويژه قرائت قرآن , درخواست مى شود كه معايب كتاب را به نگارنده تذكر دهند و نظرهاى اصلاحى خود را از ما دريغ نفرمايند. وما توفيقى الا باللّه عليه توكلت واليه انيب .(محمدكاظم شاكر. 15/5/1375) . درس اول : كليات . تعريف وقف و ابتدا. وقـف و ابـتدا, فن باارزشى است كه با شناخت آن , كيفيت اداى قرائت معلوم مى شود, از اين جهت كه قارى در چه محلهايى بايد وقف كند كه معنا تمام باشد,و از چه جاهايى بايد شروع كند كه معنا را مختل نسازد. اهميت وقف و ابتدا. در بيان اهميت اين بحث , همين بس است كه بگوييم : خداوند, پيامبر اكرم (ص )را ماءمور كرده كه آيات قرآن كريم را با (ترتيل ) بخواند: (ورتل القرآن ترتيلا)), على (ع ) در بيان مراد خداوند در اين آيه , فرمود: (الـتـرتـيـل مـعرفة الوقوف وتجويد الحروف , ترتيل , شناخت محلهاى وقف و نيكو ادا كردن حروف است ).همچنين از ابن عباس نقل شده است كه گفت : (الـوقـوف مـنازل القرآن, محلهاى وقف , منزلهاى قرآن است ), توضيح اينكه : در گذشته در بـيـن راهـهـا, مـنـزلـهايى براى توقف كوتاه مدت مسافران تعبيه شده بود كه مسافران در آنجا به استراحت و تجديد قوا مى پرداختند, تا بتوانندبهتر به راه خود ادامه دهند, اگر مسافرى در يكى از ايـن منزلها متوقف نمى شد,چه بسا توان آن را نداشت كه تا منزل بعدى راه را ادامه دهد و مجبور مى شد كه بين دو منزل در جاى نامناسبى توقف كند, ابن عباس در اين سخن خود, قرآن رابه راه , و قارى را به مسافر, و موارد وقف را به منزلهاى بين راه تشبيه كرده است , به اين معنا كه در قرآن مـحـلـهـايى مناسب وجود دارد كه قارى مى تواند درآنها وقف كند و با تجديد نفس , به نيكويى به قـرائت خـود ادامـه دهـد, اگر قارى اين محلها را به خوبى نشناسد و يا در آنها وقف نكند, چه بسا مجبور مى شود درجاهايى وقف كند كه محل مناسبى نيستند و موجب اخلال در معنا مى شود.سلف صالح نيز به وقف و ابتدا اهميت مى دادند, سيوطى در اين باره مى گويد:اخبار صحيح , بلكه متواتر, حاكى از آن است كه سلف صالح , از قبيل : ابوجعفريزيد بن قعقاع, يكى از شخصيتهاى بـرجـسـته تابعين , امام نافع,ابوعمرو, يعقوب , عاصمو پيشوايان ديگر, به آموختن وآموزش اين فن , اهتمام زيادى داشته اند.ابن انبارىمى گويد: (شناخت قرآن , آنگاه به كمال رسد كه شناخت وقف و ابتدايش حاصل شود).زكريا انصارىمى گويد: مـحـلـهـاى وقف , مانند منازلى است كه مسافر در آن فرود مى آيد, همانطور كه منازل بين راه از جـهت خوش آب و هوا بودن و داشتن امكانات متفاوت است ,منازل قرآن نيز متفاوت است , بعضى تام و بعضى كافى و برخى حسن است.