روحانيان و پويايي فرهنگي ملت ايران چکيده نويسنده در اين پژوهش با نگاهي نو، به ارائه تعاريف، مفاهيم و کليد واژه هايي چون روحاني، مجتهد، حوزه علميه، فرهنگ و... به ارزيابي نقش روحانيان در پويايي فرهنگي ملت ايران قبل، حين و پس از پيروزي انقلاب اسلامي پرداخته است. محقق در تلاشي مجدانه و رعايت انصاف که از شاخص‏ترين ويژگي‏هاي يک اثر علمي است به خدمات و تأثيرگذاري نهاد روحانيت در ايران اشاره کرده و با هدف کارآمدي به آسيب‏شناسي آن نيز پرداخته است. اين بررسي متکفل مباحثي چون پيوند روحانيت با مردم، همکاري حوزه و دانشگاه، پيوند مذهب و سياست و الزام روحانيت در مشارکت سياسي، تعيين ادوار حضور روحانيت در عرصه فرهنگ و اجتماع در ايران قبل و بعد از انقلاب و تقسيم‏بندي گرايش‏هاي غالب در روحانيت پس از نهضت اسلامي 15 خرداد، مي‏باشد. پژوهشگر با رويکردي تازه به تبيين نقش‏آفريني روحانيت در چهار دوره پس از انقلاب اسلامي: دوره تأسيس و ايجاد نظام (1360 1357)، دوره استقرار نظام (68 1360)، دوره ثبات نظام (76 1368) و دوره چهارم (از دوم خرداد 76 تا کنون) پرداخته و خدمات و آسيب‏هاي هر دوره را تبيين و ارزيابي کرده است. نويسنده بر اين باور است که بخش عمده آثار مکتوب در عرصه فرهنگ ديني متعلق به روحانيت است. استقلال واقعي ايران در طول تاريخ مديون روحانيت و حضور آن در صحنه بوده است. هرگاه تماميت ارضي، استقلال و منافع ملي کشور به خطر افتاده است روحانيت در دفاع و پاسداري از آن نقش اول را ايفا کرده است. و در عين حال همواره بر لزوم بازنگري و آسيب‏شناسي در سازمان روحانيت به دست خود روحانيون تأکيد کرده است، چرا که راز ماندگاري و حفظ جايگاه روحانيت در اين نکته کليدي نهفته است. الف) تعاريف روحاني: در لغت منسوب به روح است و روح و روان مربوط مي ‏شود. پارسا و اهل صفا، فقيه، دانشمند و پيشواي مذهبي؛ و منظور از روحاني علما و فقها و پيشوايان ديني است.(2) آن دسته از علماي روحاني که مردم در تکاليف شرعي از آنان پيروي مي‏کنند را «مراجع تقليد»(3) مي‏نامند. و «مجتهد» نيز در لغت کسي است که در به کار انداختن قواي ذهنيش، کمال جد وجهه را دارد و اصطلاحا به عالمي اطلاق مي‏شود که احکام فقهي را از منابع اصلي استنباط و استخراج مي‏کند.(4) «حوزه‏هاي علميه» مراکز تحصيل و تدريس طلاب و دانش پژوهان علوم ديني است و بالأخره «مساجد» مرکز اقامه نماز، تعليم و تربيت، بيان مواعظ اخلاقي و نيز سنگري است که در اختيار روحانيت قرار دارد تا ارتباط فراگير و گسترده‏اي با مردم داشته باشند؛ چرا که ايفاي نقش مردم در صحنه‏هاي مختلف جامعه لازم است. «فرهنگ» مجموعه‏اي از نمادها و معاني، که طي حيات طولاني يک جامعه و در بطن تحول تاريخي شکل گرفته است را فرهنگ مي‏گويند. اين پديده از حضور حيات فردي و جغرافيايي، تا عوامل جهاني و بين‏المللي تأثير مي‏پذيرد و سرانجام به عادات و تمايلات جامعه تبديل مي‏گردد. از نظر جامعه شناسان، فرهنگ بيانگر نگرش ما به دنيا و تفکرمان درباره تمام ابعاد زندگي، اعم از مادي يا معنوي! ارزش‏ها، هنجارها، دانشها، هنرها، عاطفه‏ها، سليقه‏ها، خلقيات، آداب و رسوم و قوانين را در برمي‏گيرند و همين ويژگيهاست که سبب تمايز جوامع از يکديگر مي‏گردد.(5) برخي از پديده فرهنگ، کارکرد هويت‏بخشي، آفرينش خودآگاهي جمعي و فردي، احساس همبستگي و انسجام اجتماعي را انتظار دارند.(6) ب) پيوند روحانيت با مردم: روحانيت در تاريخ ايران همواره نقش حاملان فرهنگ را داشته و از نظر جايگاه نيز، در مقام برجسته‏اي قرار داشته ‏اند. در تاريخ ايران پس از اسلام و گرايش ايرانيان به مذهب تشيع، گويي ميان روحانيت شيعه و مردم، پيوندي ناگسستني وجود داشته است؛ به گونه‏اي که نظريه رايج در جامعه ما، درباره روحانيت چنين است که، «روحانيت، به عنوان سازمان رهبري کننده مردم و گروهي از افراد هستند که پيشرفت يا انحطاط جامعه را با روحانيت در ارتباط مي‏دانند.(7)