فرمت فایل: ورد –Word و قابل ویرایش تعداد صفحات: 51     1ـ برنامه‏ريزي 2ـ هماهنگي 3ـ كنترل و نظارت 4ـ رهبري وانگيزش 5ـ سازماندهي و سازمان 1ـ وزارت 2ـ جهاز اداري 3ـ جهاز قضائي الف ـ قضاوت شخص نبي‏اكرم(ص) ب ـ نصب قاضي 4ـ جهاز فنّي 5ـ امور مالي 1ـ مصدّق 2ـ مستوفي 3ـ موزّع 4ـ خارص 5ـ كاتب صدقات 6ـ امور 7ـ جهاز عسگري الف ـ جانشينان پيامبر(ص) در مدينه ب ـ مستنفر صاحب لواء (علمدار و پرچمدار) د ـ سازماندهي نيروهاي نظامي ه ـ امير الرماة (فرمانده تيراندازان) و ـ بدل ز ـ وازع ح ـ خريدار اسب و سلاح ط ـ مُسرّج (مركب‏دار) ي ـ صاحب‏السلاح ك ـ راهنماي جنگ ل ـ حارس و محافظ م ـ سپاه ن ـ جاسوس جنگي ص ـ امور غنائم ف ـ تبليغات جنگ ع ـ مأموريتهاي ويژه خ ـ حفاظت اطلاعات م ـ استفاده از زنان گ ـ آموزش نظامي از كفار{512} دستگاه تبليغاتي 9ـ دستگاه امنيتي اين مقاله درصدد اثبات ساختار حكومتي براي حكومت نبي اكرم در مدينةالرسول(ص) است، تا ساختار حكومت اسلامي اثبات شود، زيرا بديهي است اگر رسول اكرم(ص) ساختار دولتي مبتني بر وحي داشته باشد، كافي است، تا ادعا شود اسلام ساختار دارد، آن‏گاه سيره حكومتي اميرمؤمنان مؤيد آن خواهد شد. بنابراين، مطالب اين مقاله صرفاً درباره اثبات ساختار براي حكومت پيامبر خواهد بود. براي اثبات مدعاي فوق نياز به تعريفي مورد اتفاق از "ساختار" داريم كه قاعدتاً ارائه آن دانشمندان علم مديريت و سازمان متوقع است. مقدمتاً خوب است دانسته شود مكاتب مديريت، دورانهاي زير را شامل مي‏شود: [245] الف) دوران قبل از مديريت علمي، ب) دوران مديريتها يا مكتبهاي كلاسيك، ج) مكتب روابط انساني، د) تركيبي از ب و ج. مديريت و فن اداره، مانند هر انديشه ديگر در حال تطور و تكامل است. در دوران قبل از مديريت علمي، مديريتها به شكل فطري و بدون فرمولهاي مدوّن و مبيّن بود، مانند واحدهاي تجاري در زمان چينيان و روميان‏ [246] كه داراي نوعي بينش مديريتي ساده بودند با ظهور "فردريك تايلور) دوران مديريت علمي شروع مي‏شود [247] كه به عنوان پدر مديريت علمي معروف شد و در اوايل قرن حاضر نوشته‏هايش درباره تئوري مديريت به طور گسترده‏اي خواننده داشت. مبناي مديريت وي اساساً تكنولوژي بود و به گمان وي بهترين طريق افزايش بازده، بهبود فنون و روشهايي بود كه كارگران به كار مي‏بردند. او افراد را ابزار مي‏دانست و در طرح او عمدتاً به نيازهاي سازماني توجه مي‏شود، نه نيازهاي افراد. [248] بعداً "التون ميو" ظهور كرد و "نهضت روابط انساني" را در فواصل 1920 تا 1930 ـ 1299 تا 1309 ه مطرح كرد و جانشين آراي تيلور نمود. او و پيروانش مي‏گفتند علاوه بر اينكه بايد بهترين روشهاي تكنولوژي را براي بهبود و بازده مورد توجه قرار داد، روحيات و امور انساني را نيز بايد مورد توجه قرار داد. آنها ادعا مي‏كردند روابط انساني بر روابط تكنولوژي كاري ترجيح دارد و اين را از آزمايشات معروف به "هاتورن" به دست آورده بودند. [249] و قبل از "التون ميو" و بعد از "فردريك تيلور" دوران مكاتب كلاسيك مديريت است و حدود 50 سال مي‏باشد و بوروكراسي "وبر" و اصول‏گرايي "فايول"> [250] شاخص‏ترين آنها است. برخي تكنوكراسي "فردريك تيلور" را از زمره اين مكاتب شمرده‏اند، [251] ولي به نظر مي‏آيد نظريات مديريت خيلي بيشتر و نامنظم‏تر از اين باشد، به گونه‏اي كه به نظر بعضي از صاحب‏نظران، [252] علم مديريت، جنگلي از تئوريها است و به نظر بعضي، از زمره علوم ناموفق است. [253] حال آيا مي‏توان در اين جنگل تئوري و اين علم ناموفق، به اصولي ثابت دست پيدا كرد كه مورد اتفاق باشد تا بتوانيم از آنها به عنوان اصل موضوعي استفاده ببريم؟ بايد گفت رهبر اصول‏گرايان كه كارش تأسيس اصل در علم مديريت و سازمان است و اصول او در اين علم معروف مي‏باشد و او را پدر اصول‏گرايان در اين علم مي‏دانند و مي‏نامند(هنري فايول) مي‏گويد: من در اطلاق كلمه اصل ترديد دارم و اين اصول راهنماي عمل است و قانون نيست. وي مي‏افزايد: اصول مديريت بيشتر از قوانين طبيعي در معرض تغيير و تغيّر قرار دارند و تا وقتي قابل پيروي هستند كه بر اساس منطقي صحيح و قابل توجيه، از آن رويگرداني به عمل آيد. [254] |143|   وقتي رهبر اصول‏گرايان چنين برخوردي با اصول مي‏كند، دل بستن به اين جنگل و به چنگ آوردن اصل از آن روا نيست، اما با اين وصف به اصول آن توجه مي‏كنيم. فايول ضمن بيان اين واقعيت كه هيچ چيز در مديريت مطلق نيست، روشها و فنوني كه در تجربه بدان رسيده بود و آنها را در تقويت پيكره سازمان يا انجام وظايف مديريت مفيد مي‏دانست، به عنوان اصول چهارده‏گانه مديريت ارائه داد [255] : 1ـ تقسيم كار، 2ـ اختيار، 3ـ انضباط، 4ـ وحدت فرماندهي، 5ـ وحدت مديريت، 6ـ وابستگي منافع فردي به هدف كلي، 7ـ جبران خدمات كاركنان، 8ـ تمركز، 9ـ سلسله مراتب،10ـ نظم،11ـ عدالت، 12ـ ثبات، 13ـ ابتكار عمل، 14ـ احساس يگانگي. او اصول فوق را در سال 1295، در كتابي به نام اصول فن اداره اعلام كرد. [256] بعداً امثال"ارويك" و "گيوليك" آمدند و به آرايش و پيرايش اصول فوق پرداختند. هم تعداد آن‏ها را كاستند و هم علامت اختصاري براي آن‏ها قرار دادند، مانند [257] واژه "Posdcrob" كه نشانه عفت عنوان است، يعني برنامه‏ريزي، سازماندهي، كارگزيني، هدايت، هماهنگي، گزارش‏دهي و بودجه‏بندي. علي‏محمد اقتداري كه از صاحب‏نظران مديريت و سازمان است، تنها به سه اصل معتقد است: دانشمندان امروزين ِمديريت به سه اصل معتقد و متفق شده‏اند كه عبارتند از: برنامه‏ريزي، سازماندهي، كنترل. وي مي‏افزايد كه هماهنگي، ركني از سازماندهي است و استقلالي در عرض آن ندارد و شايد در مديريت نهفته باشد. از اين رو نيازي به ذكر آن به عنوان يك اصل نيست، چرا كه مديريت، همان هماهنگي است. [258] برخي به اصل وي انگيزش يا رهبري را افزوده‏اند. [259] از مجموع آنچه گفته شد روشن گرديد اتحاد در زمينه اصول مديريت وجود ندارد. اما در جمع‏بندي نهايي شايد بتوان وحدت نسبي را حول عناوين پنج‏گانه زير تصور نمود: |144| 1ـ برنامه‏ريزي 2ـ سازماندهي، 3ـ هماهنگي، 4ـ رهبري (انگيزش)، 5ـ كنترل (نظارت). اقتداري معترف است كه 90 درصد صاحب‏نظران مديريت به اصول پنج‏گانه فوق پاي‏بند هستند. [260] با استقصايي كه شد، اين امر مورد تأييد است و اكنون بايد خوشحال بود كه در روند كلي از دوران بي‏اصلي به اصول‏گرايي انبوه و سرانجام اصول تقريباً متسالم فوق رسيده‏ايم كه مي‏توانيم به آنها تكيه و اعتماد كنيم و پايه‏اي پايدار براي بحث قرار دهيم.مناسب است اينها را به عنوان اصول پنج‏گانه مديريت بناميم و اصل موضوعي محسوب كنيم. چون موضوع پژوهش "ساختار و تشكيلات و سازمان حكومت اسلامي" است، سر و كار ما تنها با اصل سازماندهي از ميان اصول نامبرده است، اما به منظور ازدياد بصيرت و ورود روشن‏تر به بحث، ابتدا گذري اجمالي و نظري كلي به چهار ركن غير از سازماندهي داريم. سپس ركن سازماندهي را كه ركن بحث است به تفصيل بررسي خواهيم نمود. 1ـ برنامه‏ريزي از مجموعه تعاريفي كه براي برنامه‏ريزي شده است به دست مي‏آيد كه عناصري چون "تعيين هدف"، "پيش‏بيني كيفيت اجرا"، "تهيه نقشه كار و خط مشي" در تمامي تعاريف ديده مي‏شود يا در اكثر تعاريف. از اين رو مي‏توان برنامه‏ريزي را تعيين هدف و تبديل آن به نقشه كار و خطمشي و پيش‏بيني كيفيت اجراي عمليات بر اساس نقشه و خطمشي تهيه شده براي رسيدن به هدف ِاز قبل تعيين شده تعريف كرد. [261] |145|   توجه به برخي فرمايشات نوراني معصومان (عليهم‏السلام) ديدگاه برنامه‏اي آنان را نشان‏مي‏دهد: 1ـ پيامبر فرمود: "يابْن مسعود! إذا علمتَ عملاً فاعْمَلْ بعلمٍ و عقل و اياك أنْ تعمل عملاً بغير تدبير و علم، فإنّه جلَّ جلالُه يقول: "و لا تكونوا كالتي نقضتْ غزلَها مِن بعد قوةٍ أنكاثا"؛ [262] اي پسر مسعود! وقتي عملي را انجام مي‏دهي، با علم و عقل انجام بده. مبادا بدون تدبير و آينده‏نگري اقدام كني، زيرا خدا فرمود: "مانند پير زالي نباشيد كه بافته خويش را بعد از محكم نمودن باز مي‏كرد." 2ـ ... مردي خدمت رسول‏اللَّه آمد و عرض كرد: مرا اندرز ده! فرمود: فإنّي أوصيك إذا همتَ بأمرٍ فتدبّرْ عاقبتَه فإنَّ بك رشداً فاْمضهِو إنَّ بك غَيّاً فانْته ِعنه؛ [263] به تو وصيت مي‏كنم وقتي به امري همت گماشتي، عاقبت آن را بنگر و ملاحظه كن اگر." در آن رشد و ثمربخشي است، عمل كن و اگر تباهي و بي‏حاصلي است، رها كن 3ـ علي(ع) فرمود: "لا خير في عزم بلا حزم؛ [264] تصميم بدون دورانديشي بي‏فايده است." كلمه "تدبير" كه در جملات فوق و مشابه آن تكرار مي‏شود در واقع واجد هر سه عنصر نامبرده شده در تعريف برنامه‏ريزي مي‏باشد، چرا كه تدبير يعني تعيين هدف، تهيه نقشه و پيش‏بيني اجرا. از اين رو پيامبر اكرم كه مشوق تدبير در امور است قاعدتاً در حكومت خويش "تدبير" يعني برنامه‏ريزي داشته است. 2ـ هماهنگي ايجاد موازنه و تطبيق بين وظايف متعددي كه به منظور تأمين هدف مشترك توسط عناصر مختلف انجام مي‏شود هماهنگي نام دارد. [265] كلمه آهنگ جالب است زيرا هر عنصر سازماني مطابق وظيفه‏اش آهنگي مي‏زند. مانند گروه اركستر كه هر كدام سازي متفاوت با ديگري مي‏زند ولي رهبر اركستر با حركات چوب و با تكيه بر نُت، آنها را طوري منجسم مي‏كند كه يك صداي دل‏پذير و گوش‏نواز از آن همه اختلاف به گوش برسد؛ گويا يكي هستند. يك مدير و رهبر خوب بايد وظايف مختلف تقسيم شده بين واحدهاي مختلف را همآوا و هماهنگ كند تا همه با يك آهنگ به تحصيل اهداف بپردازند. از پيامبر اكرم(ص) نقل شده است كه بهترين مديران و فرمانروايان كساني هستند كه استعدادها و سليقه‏هاي گوناگون را زير چتر مديريت گرد آورند و بدترين مديران كساني هستند كه مجموعه هماهنگ و همسو را متفرق سازند. [266] از مولاي متقيان كه كوفه را مهد حكومت خود قرار داده بود نقل شده: "مركز و محور باش و آسياب امور را به دور خود بچرخان"> [267] و هم فرمود: "مكان زمامدار و رهبر مانند رشته مهره است كه مهره‏ها را گرد آورده و به هم پيوند مي‏نمايد. اگر اين رشته بگسلد، مهره‏ها از هم جدا شده و پراكنده مي‏گردند."> [268] 3ـ كنترل و نظارت   نظارت، كوششي است كه مدير جهت تطبيق عمليات با برنامه انجام مي‏دهد تا ميزان صحت و سقم فعاليتها را به دست آورد. [269] نظارت از جهت چگونگي دو گونه است: مستقيم و غير مستقيم. در نظارت مستقيم مدير شخصاً امور را كنترل مي‏كند كه در سازمانهاي گسترده امكان آن وجود ندارد و چه بسا مضر است، زيرا مدير را از كليات باز مي‏دارد، كه اسلام آن را نمي‏پسندد. در غررالحكم است: "من اشْتغل بغير المهم ضيَّعَ الأهمَّ."> [270] نظارت غير مستقيم، نظارت از طريق دستگاهها است. ابن‏ابي‏الحديد مي‏گويد: بيت‏القصص علي(ع) مخصوص مراجعات و شكايات بود. [271]