فهرست مندرجات   بخش اول   فصل اول معماري مساجد ايراني در دروه آل بويه320-447 هجري 1-1. طرح مسجد در ايران در دوران اوليه اسلام 1-2. مسجد جامع نيريز: 1-3. معماري مساجد آل بويه در اصفهان و يزد: 1-3-1. مسجد جامع اصفهان: 1-3-2. مسجد جورجير اصفهان: 1-3-3. مسجد جامع نايين: فصل دوم 2- معماري مساجد ايراني در دوره سلجوقيان (447- 553 هجري) 2-2. مسجد جامع قزوين: 2-1. مسجد جامع اصفهان: فصل سوم 3- معماري مساجد ايراني در دوره ايلخانان (615-735 هجري) فصل چهارم معماري مساجد ايراني در دوره تيموريان (772-908 هجري) فصل پنجم معماري مساجد ايراني در دوره صفويان     بخش دوم پیشگفتار: مسجد ومحراب اگر چه در آموزه های دینی دارای جایگاهی منحصراً معنوی نبوده ( به ویژه محراب که اسم مکان از ریشه حرب است ) و بیشتر به عنوان پایگاهی برای پاسخگویی به غالب نیازهای مسلمانان برآمده بود ، به اندک زمانی با روحی که از لطافت ایمان و جذبه حضور درآمیخته بود به زیباترین بنای اسلامی بدل شد . به گونه ایی که شکل و ساخت مساجد در کشورهای اسلامی زیر بنای هنر و معماری اسلامی را تشکیل داد. معماری زیبا ، با کاشی کاری های هوش ربا ، کتیبه ها، گچبری ها ، معرق ها و دیگر عناصر معماری در هم آمیخت ومعماری اسلامی را پدیدآورد که هم اکنون مایه فخر ومباهات ملل اسلامی و یکی از جاذبه های گردشگری این کشورهاست . نمونه هایی از این مساجد ، مسجد شیخ لطف الله در اصفهان و تاج محل در آگره هند است . در این گفتار سعی داریم مسجد یا مساجدی را از دوره خلفای عباسی تا قاجار معرفی کرده و به پاره ای ویژگی های معماری هرکدام از این بناها اشاره کنیم .   مقدمه   ايستادن در برابر خداوند و سخن گفتن با او، 5 بار در روز، اجتماع در «مسجد» محلي كه نه تنها عبادتگاه، بلكه مركز مهم همه فعاليت هاي يك جامعه اسلامي است، سبب شد كه بناي مساجد در ايران به سرعت پا بگيرد. اين بناها در آغاز، بسيار ساده بودند و بر اساس متون و مصالح ساختماني و سبك هاي محلي ساخته مي شدند. مساجد آغاز ايراني، نسبت به ساختمان هاي ساساني، چندان عظمت و ابهتي نداشتند. متأسفانه هيچ نمونه اي از اين مساجد بر جا نمانده است، ليكن تاريخ نويسان آنها را بسيار وصف كرده اند؛ مثلاً در اين مساجد علاوه بر نيايش پنج گانه روزانه، به آموزش خواندن و نوشتن و تعليم تا مدارج بالاي علمي مي پرداختند. علاوه بر آن، مسجد مركز تجمع سياسي- اجتماعي مردم نيز بود. اطلاعات سياسي- نظامي و اجتماعي در مسجد در دسترس مردم گذارده مي شد. امور مختلف همگاني نيز در مسجد حل و فصل مي شد. به همين سبب درهاي آن هميشه به روي مردم باز بود. هر مسجد، حداقل، يك كتابخانه، يك آب انبار، يك مدرسه، يك درمانگاه و حتي يك غذاخوري همگاني داشت. از اين رو بايد روز به روز بر وسعت مسجدها افزوده شود. نخستين مسجدهاي ايراني، ساختمانهاي كاملي بودند كه براي ساختن آنها هزينه زيادي صرف مي شد و تزئينات پرخرجي بكار مي بردند. با اين حال، مساجد نقشه و طرح ثابت نداشتند. مسئله مهم در ساخت مساجد اين است كه شكل بنا بيشتر از مصالح و متون آن، منشأ آغازين اثري نيرومند و عاطفي است كه بخشي از آن از نيازهاي عبادي و نيايشي ناشي مي گردد. در مسجد نيازمند تشكيلات پيچيده و ويژه اي نيست و با سادگي محض سازگار است. اين معماري نه به سنگ اهميت مي دهد و نه به آجر و يا مهارت و تردستي استاد كار. اين، بيش از هر چيز، پژواك روح هنرمند و چكيده و عصاره نيروهايي است كه بر آن حاكمند و آنرا رهبري مي كنند. مطالبي كه در اين تحقيق آورده شده چكيده اي از خصوصيات مساجد در دورانهاي مختلف پس از اسلام مي باشد كه در هر فصل به بررسي آنها مي پردازيم.       فصل اول   معماري مساجد ايراني در دروه آل بويه (320-447 هجري)   دوره عباسی : در اوایل این دوره مساجد با طرح صحن روباز و ایوان های ستون دار ساخته می شدند که نمونه ای از معماری دوره اموی و به طور کل اعراب بوده است . در بناها بیشتر از خشت استفاده شده و ستون های یک پارچه بودند . رفته رفته تغییراتی اساسی در بنای ساختمان ، ایجاد و به جای خشت از آجر استفاده شد و دیگر ستون های یک پارچه به کار نرفت . ازویژگی بسیار مهم مساجد در این دوره آن است که سقف مساجد کاملا مسطح و مناره در خارج و یا در جوار مسجد ساخته می شد. و برای تزیین دیوارها از کتیبه هایی به خط کوفی بهره گرفته می شد . نمونه برجا مانده از این دورهمسجد تاری خانه دامغان که در قرن دوم هجری ساخته شده و قدیمی ترین مسجد ایران است . جلوه این ساختمان با شکوه در سادگی و بی پیرایگی آن متجلی است . صحن این مسجد تقریباً مربع است که با ردیف طاق ها ، سه دالان را در امتداد قبله ایجاد می کند. طاق های بیضی شکل این مسجد به وسیله دیوارهای آجری ضخیم استوانه ای برپا ایستاده است . مسجد تاری خانه بیانگر ترکیبی از تکنیک های اصیل ایرانی و نقشه عربی است .مناره موجود، مدور و در قرن پنجم هجری ساخته شده است ، ولی بقایای یک مناره مربعی شکل که احتمالاً به هنگام بنای کل مسجد ساخته شده ، برجای مانده است