فهرست: معماري‌ اسلامي‌ در ايران‌ جايزه معماري‌ نمايشگاه فرانكفورت‌ آشنايي با تالار معماران جهان شاخص‌ترين بخش معمارانه‌ آشنايي با تالارهاي معماران نقد آثار ونتوری در نشست ماهيانه معماران             معماري‌ اسلامي‌ در ايران‌ در تواريخ‌ آمده‌ است‌ كه‌ نخستين‌ مسجد ايراني‌ مسجدالثّور نام‌ داشت‌ كه‌ به‌ سال‌ 81/700 در قزوين‌ ساخته‌ شد. اما قديمي‌ترين‌ بناي‌ اسلامي‌ كه‌ تاكنون‌ در ايران‌ كشف‌ گرديده‌، مسجدي‌ به‌ نام‌ تاري‌ خانه‌ در دامغان‌ است‌، در نيمه‌ راه‌ مشهد به‌ تهران‌. اين‌ مسجد در فاصله‌ي‌ سالهاي‌ 133/750 و 170/786 ساخته‌ شده‌ است‌. به‌ نوشته‌ي‌ گدار Goddard ، «اين‌ مسجد به‌ سبب‌ هماهنگي‌ تناسبات‌ و جزرهايش‌ هنوز يكي‌ از باشكوه‌ترين‌ ابنيه‌ي‌ اسلامي‌ است‌». اين‌ مسجد با طاق‌ پوشيده‌ شده‌ است‌. در طول‌ دوره‌ي‌ اسلامي‌، ساختمانهاي‌ ايراني‌ به‌ داشتن‌ گنبدهاي‌ زيبا معروف‌ بوده‌اند. اين‌ گنبدها به‌ خلاف‌ آنچه‌ در شيوه‌ي‌ بيزانسي‌ معمول‌ بود هرگز روي‌ لچكيهاي‌ از نوع‌ رومي‌ بنا نمي‌شد، بلكه‌ بر سكنجهاي‌ ساده‌اي‌ استوار بود كه‌ بر گوشه‌هاي‌ سقف‌ سوار مي‌شد و شكل‌ مربّع‌ سقف‌ را مبدّل‌ به‌ هشت‌ ضلعي‌ مي‌كرد. نخستين‌ گنبد متعلّق‌ به‌ دوره‌ي‌ اسلامي‌ در ايران‌ از آن‌ مسجد جامع‌ قم‌ است‌. اين‌ گنبد در سال‌ 256/878 به‌ دست‌ ابوسعدبن‌ حسين‌ ساخته‌ شده‌ و هشتاد پا ارتفاع‌ دارد. از آن‌ زمان‌ تا به‌ حال‌، سه‌ نوع‌ متفاوت‌ از گنبد در ايران‌ ساخته‌ شده‌ است‌: (1) گنبدهاي‌ يك‌ جداره‌، (2) گنبدهاي‌ دو پوسته‌ و (3) گنبدي‌ كه‌ با گنبد خيمه‌اي‌ چندوجهي‌ يا سقف‌ مخروطي‌ شكل‌ ] رك‌ (رخ‌) - م‌. [ پوشانده‌ شده‌ است‌. گنبد يك‌ جداره‌ محصول‌ تداوم‌ شكل‌ گنبدهاي‌ دوره‌ي‌ ساساني‌ است‌ و در دوره‌ي‌ سلجوقي‌ متداول‌ بود. برجسته‌ترين‌ و بارزترين‌ گنبدهاي‌ نوع‌ دوم‌ را در مقبره‌ي‌ سلطان‌ سنجر در مرو (552/1157) مي‌توان‌ ديد و معروف‌ترين‌ نمونه‌ي‌ اوّليّه‌ از نوع‌ سوم‌، گنبد قابوس‌ (398/1007) است‌. گنبد قابوس‌ در سال‌ 397/1006 به‌ دست‌ شمس‌المعالي‌عبدالحسن‌ قابوس‌ حكمران‌ گرگان‌ و طبرستان‌ ساخته‌ شد. اين‌ مقبره‌ در اصل‌ برجي‌ استوانه‌اي‌ شكل‌ است‌ كه‌ قسمت‌ بالاي‌ آن‌ مخروطي‌ است‌. درون‌ آن‌ خالي‌ است‌ و اين‌ فضاي‌ از كف‌ تا سقف‌ تهي‌ را در بالا مخروط‌ خيمه‌اي‌ شكلي‌ مي‌پوشاند. ارتفاع‌ كلي‌ برج‌ اندكي‌ بيش‌ از 167 پاست‌. اين‌ بنا با آجر ساخته‌ شده‌ است‌. ساختمان‌ مذكور داراي‌ دو كتيبه‌ به‌ خط‌ كوفي‌ است‌ كه‌ يكي‌ در ارتفاع‌ 26 پا و 3 اينچ‌ از سطح‌ زمين‌ و ديگري‌ درست‌ زير حاشيه‌ي‌ مقرنس‌ كاري‌ قرار دارد. مقابر برجي‌ در معماري‌ دوره‌ي‌ سلجوقي‌ از اهميت‌ خاصّي‌ برخوردار است‌. اين‌ نوع‌ مقبره‌ها بيشتر در آذربايجان‌ و سرحدهاي‌ قونيّه‌ يافت‌ مي‌شود. از جمله‌ نمونه‌هاي‌ برجسته‌ي‌ اين‌ نوع‌ ابنيه‌، خليفه‌ غازي‌ در آماسيه‌ و مقبره‌ي‌ برجي‌ درون‌ مسجد سلطان‌ علاءالدّين‌ در قونيّه‌ و مقابر برجي‌ واقع‌ در اخلاط‌ و قيصريه‌ را مي‌توان‌ نام‌ برد. پوشش‌ اين‌ مقبره‌ها از سنگ‌ است‌. نقشه‌ي‌ آنها معمولاً به‌ صورت‌ هشت‌ ضلعي‌ است‌ و سقفهاي‌ مخروطي‌ شكل‌ دارند. نماي‌ خارجي‌ با طاقنماهايي‌ كه‌ به‌ صورت‌ برجسته‌ بر بدنه‌ي‌ سنگي‌ بنا حك‌ شده‌، تزيين‌ گرديده‌ است‌. بيشتر مقبره‌ها چهار پنجره‌ يا سردر دارند. درون‌ مقبره‌ معمولاً ساده‌ است‌ و هميشه‌ با يك‌ گنبد داخلي‌ كه‌ از سنگ‌ تراشيده‌ ساخته‌ شده‌، پوشانده‌ مي‌شود. اين‌ بناها به‌ ندرت‌ داراي‌ پله‌ است‌ و براي‌ ورود به‌ آنها احتمالاً از نردبان‌ استفاده‌ مي‌شده‌ است‌.