چكيده: تساهل و تلورانس در فرهنگ غرب داراى مبانى و فرايند تاريخى خاصى است كه با آنچه در فرهنگ اسلامى تحت اين عنوان مطرح شده تفاوت ماهوى دارد. در مكاتب گوناگون سخن از تساهل و عدم تساهل مطلق نيست. در هيچ مكتبى سازش و تحمّل رفتار مخالف و يا نابردبارى در برابر آن به طور مطلق تجويز نشده است بلكه بحث از تساهل و عدم تساهل نسبى است. بنابراين مهم تبيين موارد تساهل و عدم تساهل در مكاتب مختلف است. از آن جا كه سيره على(عليه السلام) تجسّم عينى اسلام است، براى راه يابى به موارد تساهل و عدم تساهل در مكتب اسلام مى توان سيره آن حضرت(عليه السلام)را مورد توجه قرار داد. نبشتار حاضر با اين هدف به سيره على(عليه السلام) نگريسته و اجمالاً روشن كرده است كه امام على(عليه السلام)با تمام وجود به اصول اساسى دين پاى بند بود و مداهنه و سازش درباره آن ها را روا نمى دانستند و در برابر ناقضان حدود الهى، تهديدكنندگان عدالت اجتماعى و توطئه گران براندازى نظام دينى سخت نامتساهل بودند. در عين حال، در مورد حقوق شخصى و مناظرات علمى بسيار با سعه صدر و متساهل بودند. در اين خصوص، نمونه هايى از سيره آن بزرگوار ارائه شده است. مقدمه واژه ها و اصطلاحات در هر فرهنگى معانى و خاستگاه ويژه خود را دارد و بدون توجّه به فرايند تاريخى و مبانى فكريى كه در پيدايش آن ها مؤثر بوده است هرگز نمى توان درباره آن ها داورى كرد. اين مطلب در مورد واضح ترين مفاهيم نيز صادق است; مثلاً، تعريف يك مسلمان از «خدا»، «انسان»، «دين» يا «اصلاح» غير از تعريف يك مسيحى است. يكى از مسائلى كه اكنون در عرصه فكر و انديشه، با آن مواجهيم، همين مسأله است كه افراد بدون ملاحظه پيشينه تاريخى و مبانى فكرى، برخى مفاهيم غربى را مطرح مى كنند و آگاهانه يا ناآگاهانه سعى مى كنند آن ها را منطبق با فرهنگ اسلام قلمداد نمايند; از جمله اين مفاهيم واژه «تسامح و تساهل» است. برخى «تسامح و تساهل» را مادرِ تمدن ها و عامل دين دارى واقعى و اكسيرى معجزه آسا براى حلّ تضادهاى اجتماعى و سياسى مى دانند. اينان اهل تساهل بودن را از افتخارات خويش مى شمارند. برخى ديگر آن را آفت دين و مخالف كتاب و سنّت و ابزارى در دست مخالفان براى تقدّس زدايى از فرهنگ اسلام مى دانند. البته اگر اين مفهوم، كه از فرهنگ غرب واردادبيات ماشده است، به صورت علمى تبيين گردد ومبانى فكرى و پيش فرض هاى آن از منظر اسلام نقد و بررسى شود، به يقين، در بين دين باوران اختلاف فاحشى نخواهد بود. بسيارى از اختلافات موجود از خلط مباحث و عدم توجه به مبانى و پيشينه اين مفهوم ناشى مى شود. به تعبير اميرالمؤمنين(عليه السلام)، «اگر باطل از حق كاملاً جدا مى گرديد، بر آنان كه پى جوى حقيقتند پوشيده نمى ماند و چنانچه حق از باطل خالص مى شد، زبان معاندان ازآن قطع مى گرديد. ولى قسمتى از حق و قسمتى از باطل را مى گيرند و به هم مى آميزند. اين جاست كه شيطان بر دوستان خود چيره مى شود و تنها آنان كه مورد رحمت خدا بوده اند، نجات مى يابند.»( [1]) موضوع تسامح و تساهل تسامح و تساهل داراى مفهومى گسترده است كه با ابعادى گوناگون در زندگى دو فرد،دوخانواده، دوقبيلهوحتى رابطه دولت با ملت و دولت ها با هم مطرح مى شود.( [2])