شهری که آن را شاپور اول ساسانی بنا نموده است شهری با تاریخی کهن و فرهنگی عمیق و مردمانی اصیل و طبیعتی زیبا که کوه های الموت بر فرازش ایستاده اند .           وجه تسمیه: درباره چگونگی نام گذاری و و جه تسمیه شــــهر قزوین روایات متعددی موجود است . اما تعداد زیادی از مولفان و مورخان به نقل از بکر بن هیثم این چنین تالیف کرده اند : « دژ » قزوین به فارسی « کشوین » نامیده می شد . به بیان دیگر ، نام فارسی شهر ،کشوین بوده آنگاه معرب شده به قزوین تغییر یافته است . بکربن هیثم هـــم چنین می گوید : قزوین تنها مرز دیلم بوده است ، یکی از اکاسره لشگریان بسیاری با سرکرده ای به آنجا فرستاد و جایگاه ســـــپاهیان در این سرزمین قرار داشت ، هنگامی که برای آنها دشمنی پیدا شد خود را آماده کارزار ســـــاختند ، سرکرده آنها گفت : « این کش وین» یعنی «این موضع را نگه داری کن» و پس از بنای شهری در آن مکان آن را کشوین نامیدند که بعدها معرب شده به قزوین تغییر یافت. عده ای دیگر معتقدند که نام قزوین از نام قبیله ای متشکل از مردمانی گرفته شده كه به علت اينكه ، زندگیشان در کناره های دریای خزر کاس کس کاسی و کاسیت نام گرفته اند و از آنجا که دشت قزوین در اعصار گذشته فاصله اندکی با دریای خزر داشته است نژاد اصلی مردمان قزوین را از این قوم دانسته اند و قزوین را معرف لفظ کاسپین می دانند. تاریخ شکل شهر: کاوشهای باستان شناسی نشانگر آن است که سرزمین قزوین از سالیان دراز پیش از تاریخ منطقه ای مسکونی بوده است و آثار به دست آمده در مناطق یاد شده حکایت از وجود تمدنی ارزشمند دارد ، هم چنین تپه های باستانی زاغه و سگز آباد نیز گواه این تمدن چندین هزار ساله است .   خاستگاه اولیه شهر قزوین: خاستگاه اولیه شـهر قزوین در بخش جنوبی شهر کنونی شکل گرفته است و بسان تمامی شهرهای ایران دارای آتشکده ، بازار ، کوی و برزن بوده است . به طور کلی در نوشته های باستانی ، شهر قزوین جزء سرزمین ماد به شمار می رفته است . در دوران اقـــــتدار مادها با توجه به این که هگمتانه یا هــمدان امروزی پایتخت آنها به شمار می رفته است ، سرزمین قزوین که ارتباط مستقیم با همدان داشت ، از نواحی آن پادشاهی به شمار می رفت ، و از نقاط مهم مواصــلاتی بود . به این ترتیب منطقه قزوین کنونی و بخش های وابسته به آن در مرکز سرزمین ماد نقش قابل ملاحظه ای از نظر اقتصادی و ارتباطی ایفا می نمود. در بسیاری از کتب تاریخی ، بنای شهر قزوین را به شاپور ذوالاکتاف به منظور ایجاد دژی برای مقابله با خطرات احتـمالی دیالمه نسبت داده اند که قسمتی از آن بر میدان مقابل عمارت عالی قاپو در زمان صفویه انطباق داشته است .دو آتشکده یکی در شمال­شرقی دیگری در جنوب غربی در محوطه خارجی دژ وجود داشته است که مراسم مذهبی در آنجا انجام می گرفته است. در این دوره به گفته زکریای قزوینی ، قزوین شامل دو شـهر بوده است ، یکی در آغوش یکی آرمیده ، شهر کوچک که در وسط قرار داشته و آن را شهرستان می نامیدند ، خود دارای دروازه و بارو بوده است . بخش بزرگ که پیرامون شهرستان واقع شده نیز خود دارای برج و باروی دیگری بوده است. مطالعات تاریخی نشان می دهند که محدوده شهر در توسعه های قبل از اسلام حدود چهار برابر محدوده اولیه خود افزایش پیدا کرده و دارای دو دروازه ، یکی در شمال و دیگری در جنوب شهر در ابتدا و انتهای بازار واقع شده بود که به موازات حــریم قبلی غربی شهر ، احداث و مدخل خروجی و ورودی شهر به این دو دروازه منتهی می شد. توسعه شهر در اوایل دوره اسلامی: علت اصلی توسعه شهر قزوین پس از فتح آن توســــط مسلمانان ایجاد ظرفیت برای پذیرش جمعیت جدید بوده است . پس از آن خانه سازی در بیرون از قلعه قدیمی شهر ، برای نخستین بار در سال 90 هجری انجام شده و سپس بسیاری از مردم به تقلید از این حرکت ، در بیرون از شهر خانه هایی ساخته و محدوده شهر را وسعت بخشیدند. شهرک های مدینه موسی و مبارکیه ، در سال­های خلافت عباسی در شمال غربی و شمال شرقی هسته اولیه شهر ساخته شد و این امر به توسعه بعدی شهر کمک شایانی کرد. در سال 192 هجری به دستور هارون­الرشید حصاری بر گرد شـــهر کشیده شد که دیوار هارونی نام گرفت و اکثر محلات قدیمی شهر به جز خوک آباد، هادی آباد و شیخ آباد را در بر می گیرد و مقرر گردید مسجد جامع شهری در آن بنا شود که به دلیل مرگ وی این کار بعدا انجام گرفت . در این توسعه و توسعه های بعدی شهرک های مدینه موسی و مبارکیه هر دو زیر بافت موجود شهر قرار گرفتند . در حال حاضر خیابان های فردوسی و خیام شمالی و جنوبی و بوعلی شرقی و غربی بر روی شهرک مدینه موسی استقرار یافته اند.