فرمت فایل: ورد –Word و قابل ویرایش تعداد صفحات: 71     احداث مساجد در تاريخ اسلام از همان سال هاي اول هجرت آغاز شد . اولين مسجد تاريخ اسلام در روز شنبه دوازدهم ربيع الاول زماني كه رسول اكرم ( ص ) به ناحيه قبا وارد شد ، بنا گرديده و پس از آن در سال اول هجري ، مسجد النبي شكل گرفت و در قرن اول هجري مسجد كوفه ( 17 ه. ق ) مسجد فسطاط ( 21 ه . ق ) جامع بصره ( 24 ه . ق ) مسجد الزهرا ساخته شد كه اين خود نمادي از اهتمام مسلمانان به ساخت مساجد مي باشد . تقدس مساجد را مي توان مهم ترين عامل حفظ و بقاي ساختمان آن دانست . نمونه هايي بسيار از مساجد متعلق به قرون نخستين هجري باقي مانده است . در حاليكه تعداد بسيار اندكي از كاخهاي متعلق به آن دوره پا بر جا مانده است. همه مسلمانان در طول تاريخ بنا بر يك تكليف ديني خود را موظف مي دانسته اند كه در عمارت ، حفظ و مرمت مسجد نقش فعالي را ايفا كنند . مساجد جامع در تاريخ اسلام در دو بعد داراي اهميت و اعتبار است : 1- بعد اجتماعي : هفته اي يك بار مردم يكديگر را در مسجد جامع هنگام بر پايي نماز جمعه مي بينند مشكلات هفتگي مردم مطرح مي شود و راه حل هاي آنها را بررسي مي كنند مومنان يكديگر را مي شناسند تا در زمان مشكلات به ياري هم بشتابند . 2- نشان دهنده مدنيت اجتماع : در حقيقت ، اجتماعات كوچك در مساجدمحله به يك اجتماع بزرگ تر هفتگي در مسجد جامع ختم مي شود و اين اجتماع به اجتماع بزرگ تر ساليانه به نام نماز عيدين منتهي مي گردد . بدين جهت مساجد جامع ، شاخص ترين ، فراوان ترين و ماندگارترين بناي معماري اسلامي بارزترين و نمادي ترين بناي شهر محسوب مي شود به طوريكه در شكل گيري شهر و توسعه آن نقش اصلي را داشته است . نخستين مساجد قم پيش از آنكه اعراب اشعري به قم بيايند مردي عرب از قبيله بني اسد به نام خطاب اسدي مسجدي در قريه جمكران بنا نهاد . وي تنها در آن جا نماز مي گزارد . بنا به نقل مورخان اين اولين مسجدي بود كه در ناحيه قم بنا نهاده شد سپس در ناحيه اي نزديك خاكفرج مسجدي در كنار راه ساوه احداث شد كه اكنون اثري از آن نيست . قم در سال 189 ه ق به كوشش حمزه بن اليسع اشعري از اصفهان جدا شد و به صورت كوره ( شهرستان ) درآمد . در سال 195 ه . ق مسجد دژيل يا در پل در قم ساخته شد و در آن منبر قرار دادند و از اين زمان قم از لحاظ شهري استقلال يافت . در اوايل قرن سئوم هجري پس از رحلت حضرت معصومه ( ع ) قم رو به آباداني نهاد و لازم آمد كه مسجد جامعي متناسب و با وسعت شهر بنا شود . از اين رو در سال 265 ه . ق ابوالصديم اشعري مسجدي را در بيرون شهر بنا كرد و منبر را از مسجد دژپل به آن جا منتقل كرد . بدين صورت نخستين مسجد جامع قم شكل گرفت.   نقش مساجد جامع در شهرهاي اسلامي مساجد جامع علاوه بر نقش مذهبي نفقش هاي سياسي و اجتماعي بسيار قوي داشته و دارند . در همين مساجد بود كه مسئوليت هاي دولت اسلامي در ميان دولت مردان تقسيم مي شد و از فراز منبر همين مساجد بود كه حكم خلع يا انتصاب حكام دولت اسلامي خوانده مي شد . اقامه نماز جمعه نيز وسيله اي براي گرد همايي مسلمانان در روز تعطيل و طرح مسائل مهم اجتماعي و بحث و گفت و گو در باب كمبودهاي رفاهي نظير بهداشت ، مسكن ، تصميم گيري هاي سياسي و مسائل حرفه اي است . در واقع مساجد جامع مهم ترين بناهاي مذهبي شهر و روستا بودند ، زيرا بهترين مكان براي ابلغ دستورهاي حكومت به مردم بودند . اغلب مساجد جامع در مراكز اصلي شهرها و نزديك بازار و محدوده دارالحكومه ساخته مي شد و اهميت آن به حدي بود كه اگر شهري مسجد جامع يا آدينه نداشت اهميت شهري همنداشت . پويايي فضايي مساجد ، مرهون جايگزيني صحيح آن در مسير راههاي اصلي ، فرعي و ارتباطي بود كه در نفوذ پذيري و بهره وري كاركردي آن موثر بود و ضمن فراهم آوردن زمينه مشاركت مردم و كثرت استفاده از آن عاملي مثبت در پيوند عاطفي و موانست با مسجد به شمار مي رفت . نكته اي در رابطه مساجد جامه حائز اهميت است اين كه كالبد فيزيكي آن در كليه نقاط جهان داراي يك سري مشخصه هاي خاص از قبيل استقرار در جهت رو به قبله و در جهت آفتاب و باد ، قرار گرفتن محراب در سمت قبله به عنوان مركز توجه و اغلب بر روي محور اصلي مسجد ، وجود تقارن در پلان و مجزا بودن فضاي داخل مسجد از محيط اطراف از لحاظ منظر مي باشد . مساجد جامع از نظر هويت شهري ، قومي يا سياسي غالباً جز بلندترين و زيباترين ساختمانهاي شهر محسوب مي شود . در گذشته طراحان و سازندگان مساجد جامع با تكيه بر سه ركن : عقل ، احساس و اشراق و بااعتقاد به ضرورت تعادل و تعامل ميان سه عنصر : فضا ، بنا و انسان ( در جامعيت فردي و اجتماعي او ) كليتي نظام يافته را در قالب فضاي مكاني مسجد با آرايش منطقي و منضبط عناصر با بر انگيختن احساسات و تاثير گذاري بر جان و روان انسان ها و بادر نظر گرفتن تناسبات و ابعاد انساني نظم و زيبايي و مقياس را در بيان يك فلسفه و ارزش اعتقادي به خدمت گذرفته مكاني تدبير شده مي آفريدند .   سابقه تاريخي مسجد جامع قم از ديدگاه مورخان در باب سابقه تاريخي مسجد جامع در كتاب هاي مورخان اختلاف نظرهاي مختلفي ديده مي شود كه باعث شده نتوان تاريخ دقيقي براي پيدايش آن تخمينزد . قديمي ترين ماخذي كه از مسجد جامع قم سخن گفته تاريخ قم تاليف حسن بن محمد بن حسن قمي كه در سال 378 ه . ق نگاشته شده است كه به صورت غير مستقيم در دو جا به محل مسجد جامع در كميدان اشاره مي كند . در نيمه دوم قرن 6 هجري شيخ عبدالجليل رازي قزويني در كتاب النقص كه حدود سال 560 ه ق به نگارش درآمده از مسجد جامعي كه كمال ثابت قدمي وزير بزرگ سلطان مسعود سلجوقي در درون شهر قم بنا نهاد است ياد مي كند كه به اعتقاد مدرسي طبابايي – نويسنده تربت پاكان – بدون ترديد همين مسجد است . در دوران حكومت صفويه در دو مورد از مسجد جامع قم سخن مي رود : 1- در گلستان هنر ، ذيل سرگذشت حافظ قنبر شرفي ،آمده است : خط ثلث را خوش مي نوشته و كتابه درگاه ، مسجد جامع دارالمومنين قم به خط اوست كه نشان دهنده آن است كه مسجد در نيمه نخستين قرن دهم هجري مرمت شده و در همين عصر است كه شاه عباس دوم صفوي در سفري كه براي ديدار سفير عثماني به قم داشته پشت سر ملا حسين فيض كاشاني نماز گزرارده است . 2- در خلاصه البدان آمده است : شيخ عبدالجليل رازي از مسجد جامع عتيق ديگري در قم نام مي برد كه باني آن ابولفضل عراقي در عهد طغرل سلجوقي بوده است . اين مسجد مناره هايي هم داشته است . مسجد كمال ثابت در قرن ششم هجري در ميان شهر بود و عوامل طبيعي و حوادثي از قبيل سيل و زلزله آن را از بين برد يا درگيري ها و قتل عام ها سبب ويراني آن شد . اكنون اثري از آن به جا نمانده و محل آن از خاطره ها محو شده است . در متون تاريخي قم از مسجد جامع قم ديگر سخني نيست تا اين كه محمد تقي بيك ارباب از مورخان عصر قاجار درباره آن مي نويسد : « آنچه از سياحان شنيده مي شود در هيچ شهري مقصوره اي با ارتفاع و وسعت آن نيست كه در كمال استحكام باشد ديوار آن را با ساروج كشيده اند كه از سنگ سخت تر است » همين مولف در جاي ديگر مي نويسد : اصل بناي آن را ابوالصديم كه از روساي اشعري و حكمرانان بوده بنيان كرده و مقصوره و ايوان رفيع آن مثل گنبد هرمان از سنگ سخت تر است حتي مسجد جامع ساوه و سمنان به اعتبار مسجد جامع قم نيست . مدرسي طبابايي به نقل از مراه البلدان بناي مسجد جامع قم را به ابوالصديم حسين بن علي آدن اشعري به سال 265 ه . ق نسبت مي دهد . عباس فيض در گنجينه آثار قم مي نويسد : « مسجد جامع در آخر شهر واقع شده است و از بناهاي قديم اين شهر است كه باني آن بر بنده معلوم نشده است. » محمد حسن خان صنيع الدوله معتقد است: « مسجد حاليه قم از بناهاي ابوالصديم اشعري است . » فيض نظر صنيع الدوله را ضعيف دانسته و معتقد است او مسجد ابولصديم را همان مسجد جامع شناخته است . او مي گويد: در حالي كه سبك بناي مسجد جامع با آثار قرن سوم هجري سازگار نيست . مسجد ابولصديم هم جداي از مناره منفردي كه يحيي بن اسحاق اشعري در جوارآن در سال 292 ه . ق بنا نهاده مي شد . مسجد جامع با 4200 متر مربع مساحت و زير بناي 2970 متر مربع بزرگترين مسجد استان قم در طول قرن ها بود .